بسم اللّه الرحمن الرحیم. قاتِلُوا اَلَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِاللّهِ وَ لا بِالْیَوْمِ اَلْآخِرِ. . . .
یكی از مباحثی كه در این موضوع وجود دارد این است كه ماهیت جهاد از نظر اسلام چیست؟ حقیقت و ماهیت جهاد چیست؟ در این جهت اختلافی میان محققین نیست كه ماهیت جهاد دفاع است؛ یعنی در این جهت كسی تردید ندارد كه جهاد و هر نوع قتالی و جنگی به عنوان تجاوز یعنی به عنوان جذب كردن مال و ثروت آن طرف و یا سایر نیروهای آن طرف به خود و به عبارت دیگر جنگ برای استخدام نیروهای اقتصادی یا انسانی یك قومی به هیچ وجه از نظر اسلام روا نیست. از نظر اسلام این گونه جنگها نوعی ظلم است. جهاد فقط به عنوان دفاع و در واقع مبارزه با یك نوع تجاوز است و می تواند مشروع باشد. البته شقّ ثالثی هم وجود دارد كه نه برای جذب و استخدام نیروها باشد و نه برای دفاع از خود یا از یك ارزش انسانی، بلكه برای بسط یك ارزش انسانی باشد كه بعداً بحث خواهد شد. بنابراین در این كبرای كلی هیچ اختلافی نیست كه جهاد و جنگ باید به عنوان دفاع باشد، اختلافی كه هست اختلاف صغروی است یعنی اختلاف در این است كه
مجموعه آثار شهید مطهری . ج20، ص: 241
برخی اینجا نظرشان محدود است، می گویند [جهاد] یعنی دفاع از شخص خود.
جنگ آنوقت مشروع است كه انسان، چه به عنوان یك فرد و چه به عنوان یك قوم و ملت، بخواهد از خودش و از حیات خودش دفاع كند. پس اگر یك قومی یا یك ملتی حیاتش از ناحیه دیگری در معرض خطر قرار گرفت اینجا دفاع از حیات امری است مشروع. همچنین اگر ثروتش و مالكیتش مورد تهاجم قرار گرفت باز او از نظر حقوق انسانی حق دارد كه از حق خود دفاع كند. بنابراین یك فرد آن وقتی كه مال و ثروتش مورد تهاجم قرار می گیرد حق دارد كه از ثروت خودش دفاع كند، یا یك ملت اگر یك قوم دیگری بخواهند ثروت او را تصاحب كنند و به نحوی ببرند حق دارد كه از ثروت خودش دفاع كند ولو با جنگ.
اسلام می گوید: «اَلْمَقْتولُ دونَ اَهْلِهِ وَ عِیالِهِ شَهیدٌ» یعنی كسی كه در مقام دفاع از مالش و از ناموسش كشته بشود از نظر اسلام شهید است. پس دفاع از ناموس هم مانند دفاع از جان و مال است، بلكه بالاتر است، دفاع از شرافت است. دفاع از استقلال برای یك ملت قطعاً امری مشروع است. پس در صورتی كه یك قوم بخواهند استقلال قوم دیگری را بگیرند و آنها را تحت قیمومت خودشان قرار بدهند و این ملت بخواهد از استقلال خودش دفاع كند و دست به اسلحه ببرد، كاری مشروع و بلكه ممدوح و قابل تحسین انجام داده است. پس دفاع از حیات، دفاع از مال و ثروت و سرزمین، دفاع از استقلال، دفاع از ناموس، همه اینها دفاعهایی است مشروع. كسی تردید نمی كند كه در این موارد دفاع جایز است و لهذا گفتیم آن نظری كه بعضی مسیحیان می گویند دین باید طرفدار صلح باشد نه طرفدار جنگ، و جنگ مطلقاً بد است و صلح مطلقاً خوب است، حرف بی موردی است. جنگی كه به عنوان دفاع باشد نه تنها بد نیست بسیار هم خوب است و جزء ضرورتهای حیات بشر است، كه قرآن كریم هم به این مطلب تصریح می كند كه: لَوْ لا دَفْعُ اَللّهِ اَلنّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ اَلْأَرْضُ [1]، یا جای دیگر می فرماید: لَوْ لا دَفْعُ اَللّهِ اَلنّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ
مجموعه آثار شهید مطهری . ج20، ص: 242
لَهُدِّمَتْ صَوامِعُ وَ بِیَعٌ وَ صَلَواتٌ وَ مَساجِدُ یُذْكَرُ فِیهَا اِسْمُ اَللّهِ [2]. تا اینجا را همه تقریباً قبول دارند.
[1] بقره/251.
[2] حج/40
یك مطلب در اینجا وجود دارد و آن این است: آیا آن چیزی كه دفاع از آن مشروع است منحصر است به اینكه حقوق خودی یك فرد یا حقوق خودی یك ملت از میان برود، منحصر به همین است یا در میان اموری كه دفاع از آنها واجب و لازم است بعضی از امور است كه اینها جزء حقوق فرد یا حقوق ملت خاص نیست، بلكه جزء حقوق انسانیت است، پس اگر حق انسانیت در یك موردی مورد تهاجم قرار بگیرد جنگیدن به عنوان دفاع از حقوق انسانیت چه حكمی دارد؟ آیا مشروع است یا غیر مشروع؟ .
ممكن است كسی بگوید دفاع از حقوق انسانیت یعنی چه؟ ! من فقط از حقوق فردی خودم یا حداكثر از حقوق ملی ام باید دفاع كنم، من را به حقوق انسانیت چه كار! ولی این، حرف درستی نیست.
دفاع از حقوق انسانی از دفاع از حقوق فردی و قومی مقدستر است
یك سلسله چیزهاست كه اینها از حقوق یك فرد و یا از حقوق یك ملت، برتر است، مقدستر است و دفاع كردن از آنها نزد وجدان بشری بالاتر است از دفاع از حقوق شخصی، و اینها همان مقدسات انسانیت است. به عبارت دیگر، ملاك تقدس دفاع این نیست كه انسان باید از خود دفاع كند بلكه ملاك این است كه باید از «حق» دفاع كند. وقتی كه ملاك «حق» است چه فرقی است میان حق فردی و حق عمومی و انسانی، بلكه دفاع از حقوق انسانی مقدستر است و امروز ولو اسمش را نبرند، در عمل به آن اعتراف دارند.
مثلاً آزادی را از مقدسات بشری به حساب می آورند. آزادی مربوط به یك فرد و یك ملت نیست. حالا اگر آزادی در جایی مورد تهاجم قرار گرفت اما نه آزادی من و نه آزادی ملت من، بلكه در یك گوشه ای از گوشه های دنیا آزادی كه جزء
مجموعه آثار شهید مطهری . ج20، ص: 243
حقوق عمومی همه انسانهاست مورد تهاجم قرار گرفته، آیا دفاع كردن از این حق انسانیت به عنوان دفاع از «حق انسانیت» مشروع است یا نه؟ اگر مشروع است پس منحصر به آن فردی كه آزادی او مورد تهاجم قرار گرفته نیست، افراد دیگر و ملتهای دیگر نیز می توانند بلكه باید به كمك آزادی بشتابند و به جنگ سلب آزادی و اختناق بروند. در اینجا چه جواب می دهید؟ گمان نمی كنم كسی تردید كند كه مقدسترین اقسام جهادها و مقدسترین اقسام جنگها جنگی است كه به عنوان دفاع از حقوق انسانیت صورت گرفته باشد.
در مدتی كه الجزایریها با استعمار فرانسه می جنگیدند یك عده افراد حتی از اروپاییها در این جنگ شركت می كردند، یا به صورت سرباز یا به صورت غیر سرباز، آیا از نظر شما فقط الجزایریها جنگیدنشان مشروع بود چون حقوق خودشان مورد تجاوز قرار گرفته بود، بنابراین فردی كه از اقصی بلاد اروپا آمده به نفع این ملت وارد پیكار شده او ظالم و متجاوز است و باید به او گفت فضولی موقوف، به تو چه مربوط است، كسی كه به حقوق تو تجاوز نكرده، تو چرا اینجا شركت می كنی؟ یا او باید بگوید من از حق انسانیت دفاع می كنم؛ و حتی جهاد چنین شخصی از جهاد آن الجزایری مقدستر است چون جهاد او جنبه دفاع از خود دارد، و عمل این اخلاقی تر و مقدستر است از عمل او؟ مسلماً شق دوم صحیح است.
آزادیخواهانی كه یا حقیقتاً آزادیخواه هستند یا تظاهر به آزادیخواهی می كنند و احترامی در میان عموم كسب كرده اند، احترام خودشان را در میان توده مردم مدیون همین حالت هستند كه خودشان را مدافع حقوق انسانیت می شمارند نه مدافع حقوق فرد خودشان یا ملت خودشان یا قاره خودشان؛ و احیاناً آنها اگر از حدود زبان و قلم و نطق و خطابه و روشن كردن افكار بگذرند و بروند وارد میدان جنگ بشوند مثلاً طرفدار حقوق فلسطینیها یا ویتكنگها بشوند، دنیا خیلی بیشتر آنها را تقدیس می كند نه اینكه دنیا آنها را مورد حمله و هجوم قرار می دهد كه به تو چه این فضولیها، اینها به تو چه مربوط است؟ ! كسی كه به تو كار ندارد!
دنیا می گوید جنگیدن هر وقت كه به عنوان دفاع باشد مقدس است، اگر دفاع از خود باشد مقدس است و اگر دفاع از ملت باشد مقدستر است، چون جنبه شخصی
مجموعه آثار شهید مطهری . ج20، ص: 244
تبدیل می شود به جنبه ملی و گسترش پیدا می كند و انسان تنها از خودش دفاع نمی كند، از دیگران هم كه همان افراد ملت خودش باشد دفاع می كند، اگر از حدود ملی به حدود انسانی برسد از آن هم یك درجه مقدستر است.
این است معنای جمله ای كه عرض كردم نزاع در باب جهاد، به اصطلاح طلاب نزاع كبروی نیست نزاع صغروی است؛ یعنی نزاع در این نیست كه آیا جهاد به عنوان دفاع مشروع است یا اگر دفاع هم نبود مشروع است. در این كبرای كلی هیچ كس تردید ندارد كه جهاد فقط و فقط به عنوان دفاع مشروع است ولی بحث در مصداق دفاع است، بحث در صغرای این مطلب است كه مصداق دفاع آیا فقط دفاع از شخص خود، حداكثر از ملت خود است یا دفاع از انسانیت هم دفاع است؟
امر به معروف مصداق دفاع از حقوق انسانی است
عده ای می گویند و درست هم می گویند كه دفاع از انسانیت هم دفاع است، و لهذا كسانی كه به عنوان امر به معروف و نهی از منكر قیام می كنند قیامشان مقدس است. ممكن است كسی از نظر شخص خودش مورد تجاوز قرار نگیرد، خیلی هم محترم و معنون باشد و همه ی وسایل هم برایش فراهم باشد، از نظر ملت هم یعنی حقوق مادی ملت مورد تجاوز قرار نگرفته باشد ولی از نظر ایده های انسانی حقی مورد تجاوز قرار گرفته باشد، یعنی در جامعه ای كه زندگی می كند حقوق مادی آن مردم و حقوق شخصی مادی خودش مورد تجاوز نیست، اما یك امری كه به بشریت یعنی به مصلحت بشریت تعلق دارد مورد تجاوز است، یعنی آنجا كه خوبیها و بدیها دو دسته می شوند و دسته خوبیها باید در اجتماع برقرار بشود و دسته بدیها باید از اجتماع برود، حال در این شرایط اینچنین شخصی اگر دید كه معروفها به جای منكرها نشسته اند و منكرها به جای معروفها نشسته اند و به عنوان امر به معروف و نهی از منكر قیام كرد، از چه دارد دفاع می كند؟ از حق شخص خودش؟ نه.
از حق اجتماع به معنای حق مادی ملت خودش؟ باز هم نه، به حق مادی مربوط نیست. از یك حق معنوی كه به هیچ قوم و ملتی اختصاص ندارد دفاع می كند. آن حق معنوی به انسانها تعلق دارد. آیا ما این جهاد را باید محكوم كنیم یا باید مقدس
مجموعه آثار شهید مطهری . ج20، ص: 245
بشماریم؟ البته باید مقدس بشماریم چون دفاع از حقوق انسانهاست.
دفاع از آزادی، امروز هم مقدس است
در مسئله آزادی، شما می بینید امروز همانهایی هم كه با آزادی مبارزه می كنند، برای اینكه عمل خودشان را موجه جلوه بدهند می گویند ما از آزادی دفاع می كنیم، چون می دانند كه دفاع از آزادی مفهوم مقدسی است. اگر جنگیدن واقعاً برای دفاع از آزادی باشد بحق است، لهذا می آیند نام تجاوز خودشان را «دفاع از آزادی» می گذارند. این، اذعان به این مطلب است كه حقوق انسانیت هم قابل دفاع است، جنگ برای حقوق انسانیت مشروع و مفید است.